De complexiteit van de crisis op het Afrikaanse continent is al vaker in kaart gebracht. "Deze crisis is zo vermoeiend," zegt Sylvain Kalamba Nsapo, "dat niet weinig Afrikanen, zowel in Afrika zelf als in de diaspora, het moe raken Afrikaan te zijn."

Maar de Brussels-Congolese theoloog blijft niet bij de pakken zitten. In zijn virulente essay Fatigué d'être africain schetst hij strategie-en om uit de crisis te raken. Die vindt hij vooral in de Afrikaanse cultuur en geschiedenis, in de meest brede zin van het woord. Kalamba Nsapo wil zowel het 'rijke menselijke kapitaal' als de 'eeuwenoude beschavingen' op het zwarte continent meer gevaloriseerd zien. Hij grijpt daarmee terug naar gedachtegoed dat eerder al door grote Afrikaanse denkers als historicus Cheikh Anta Diop uit Dakar, de Kameroenese theoloog Jean-Marc Ela of de Malinese oud-cultuurminister Aminata Traoré werd gelanceerd.

Kalamba Nsapo is niet weinig mals als hij de crisis op het zwarte continent beschrijft. Zowel de Afrikanen zelf als de mondiale context krijgen menige veeg uit de pan. "Want de Afrikaan wordt overal opgejaagd en is nergens meer thuis," zucht hij, "niet in zijn eigen landen en evenmin in het rijke Westen."

In Afrika zelf wordt de bevolking geconfronteerd met schier endemische dictaturen en oorlogen. "Stel je voor: je leeft voortdurend met de vrees dat je wordt gewekt met de loop van een kalasjnikov voor je ogen, dat je dorp wordt platgebrand, je vrouw of dochters verkracht, je kinderen ontvoerd. Zou jij daar niet moedeloos van worden?" vraagt hij zich retorisch af. "Geen enkel volk kan de rampen aan die de Afrikanen dag in dag uit ondergaan."

Ontvlucht de Afrikaan die rampen en trekt hij naar Europa, dan is hij vaak niet beter af. Dezelfde Europese bevolking die enkele decennia geleden nog op de loop ging voor dictatuur of economische crisis allerhande en die gelukkig in menig buur- of ver land asiel en werkgelegenheid vond, sluit nu haar grenzen. Is het niet cynisch dat tientallen Afrikaanse bootvluchtelingen aanspoelen in landen als Griekenland, Portugal en Spanje, waar de fascistische dictators nauwelijks dertig jaar geleden werden verdreven, of in Italië, in de jaren 1960 en 1970 zelf een notoir emigratieland?

"Maar Europa kan niet alle miserie van de wereld opvangen, klinkt het nu en dus zijn de Afrikaanse vluchtelingen niet langer welkom. "Afrikanen op het oude continent leven veelal onder etiketten als 'migrant', 'asielzoeker', 'sans-papier of 'illegaal'," stelt Kalamba Nsapo vast. "Onze kinderen worden geboren in gesloten asielcentra. Zou jij daar niet melancholiek, ja zelfs moedeloos of defaitistisch van worden?"

Het kan daarom nooit kwaad de dieper liggende oorzaken van de mondiale onrechtvaardigheid nog eens bloot te leggen. Kalamba Nsapo kent zijn, zij het vooral Franstalige, andersglobalistische klassiekers. Samen met de Italiaan Riccardo Petrella gangmaker van de toonaangevende Groep van Lissabon en inmiddels professor in Louvain-la-Neuve, adviseur van de Europese Commissie en initiatiefnemer van de 'Universiteit van het algemeen belang' hekelt hij dat het concurrentiedenken een nieuw evangelie is geworden.

De mondiale concurrentie is trouwens onevenwichtig. "Stel je voor dat de aardappelprijs in Dakar of Lomé zou worden bepaald, kunnen de Europese boeren dat accepteren?" gooide Petrella ooit een Brussels gezelschap voor de voeten. Voeg aan die onevenwichtige economische verhoudingen nog eens de wurggreep van de buitenlandse schuld toe, en je hebt genoeg elementen om het Afrika bijna onmogelijk te maken uit de impasse te raken.

Hebben de Afrikanen zelf geen schuld aan dat alles? Is het niet al te makkelijk de gruwelijke etnische conflicten in Zwart-Afrika zonder meer gelijk te stellen met vermomde economische tegenstellingen? "Inderdaad," zegt Kalamba Nsapo. "We maken er ook zelf een potje van. Afrika doet zichzelf vaak nodeloos pijn. Ik gebruik graag het beeld van een 'koor van bromvliegen', naar de roman La chorale des mouches (2003) van Mukala Kadima-Nzuji." Er zit veel betekenis in die woordspeling, want bij een koor denk je spontaan aan samenzang, terwijl bromvliegen bij uitstek diertjes zijn die je nooit in de pas krijgt en wier gebrom al snel irritant wordt.

"We nemen onze vele onderlinge conflicten ook mee in de diaspora," geeft Kalamba Nsapo toe. "De Congolese vrouw in Brussel die haar buurvrouw verzwijgt dat er in Antwerpen een winkel met kwaliteitsvolle en goedkope spullen is, omdat de buurvrouw uit een andere regio afkomstig is of omdat de Antwerpse winkelier een Rwandees zou zijn, het is te gek om los te lopen." De Brussels-Congolese theoloog zelf gaat zeer vriendschappelijk om met zijn Rwandese collega Laurien Ntezimana, "maar dat vindt zeker niet iedereen evident".

Wat met de corrupte kaders van menig Afrikaanse regering? "Dat zijn natuurlijk ook Afrikanen," zucht Kalamba Nsapo, "en ik hekel hun onverantwoord en hebzuchtig gedrag zonder meer. Maar vergeet niet dat onze dictators en hun entourage meestal door de internationale zakenwereld of zelfs door de coöperatie in het zadel werden geholpen of gehouden." Bovendien wijst hij er terecht op dat Afrika lang niet het monopolie heeft op corruptie en wanbestuur. Ook westerse publieke en private ondernemingen worden wel eens leeggeplunderd. Doen namen als Enron, Lernout & Hauspie of recenter Immo Congo en Clearstream een belletje rinkelen?

"Maar ondanks alles draagt Afrika een enorme kracht in zich," stelt Kalamba Nsapo resoluut. "Hoog tijd om die kracht aan te spreken." De auteur heeft het in de eerste plaats over het rijke menselijke kapitaal op het zwarte continent, over de Afrikanen zelf en hun levenswijsheid. Afrika moet zijn eigen bewust- en onderbewustzijn verder ontwikkelen en exploiteren. Weten we immers niet allemaal dat het rechtlijnige vooruitgangsdenken dat de Europese geschiedenis sinds de verlichting schraagt, over zijn hoogtepunt heen is?

Afrika moet het westerse individualisme en rationalisme, dat inmiddels in het Avondland zelf al wordt bekritiseerd, niet langer kopiëren. Er zijn al Afrikaanse onderzoekscentra die de eigenheid van het Afrikaanse imaginaire collectief in kaart proberen te brengen. Kalamba Nsapo verwijst onder meer naar de Kwanzaa-beweging die sinds het midden van de jaren 1960 Afro-Amerikanen in het zuiden van de Verenigde Staten in een soort pan-Afrikanisme probeert samen te brengen of naar het Institut Africamaat dat sinds 2004 in Parijs opereert, maar vooral naar vormingscentra op het continent zelf: Sillon noir 'Het zwarte spoor' in Benin, of Bafike dimanyayi 'Zwart-Afrikanen, ken jezelf' in het Congolese Tshikapa-Kele.

"Er bestaan al eeuwen Afrikaanse kunststromingen en Afrikaanse culturele tradities," zegt de essayist. "De beschavingen rond de bekkens van Nijl en Congo, in de Noord-Afrikaanse woestijnen of in Nigeria zijn eeuwenoud. Tijd om daar trots mee om te gaan. Laat ons niet langer verzwijgen dat de Afrikaanse wetenschap ouder is dan de westerse. Thales van Milete, Pythagoras, Aristoteles, hebben ze niet allemaal de mosterd in Afrika gehaald?" Kortom, tijd voor een Afrikaanse renaissance.

De voorbeelden worden nog overtuigender als Kalamba Nsapo op zijn eigen discipline terugvalt, de theologie. "Weet je dat de moedertaal van de Noord-Afrikaan Augustinus van Hippo een berbers dialect was? Westerlingen doen soms alsof Afrikanen pas over God en de relaties tussen God en de mensen zijn beginnen nadenken na de missionering. Maar de hiërogliefen zijn enkele millennia ouder dan de westerse theologie. Waarom zouden we de Afrikaanse samenlevingen niet vanuit Afrikaanse denkbeelden, tradities en inzichten kunnen heropbouwen? Waarom zou de theologie van de Afrikanen geen Afrikaanse theologie kunnen zijn?"

* Sylvain Kalamba Nsapo, Fatigué d'être africain, Menaibuc, Parijs, 153 blz., 15.

********************

Afrikadag 2007: een evenwichtsoefening

De eerste zondag van het jaar reserveert de Belgische kerk traditiegetrouw voor de Afrikadag. Dat is een actie in alle parochies, van de kerkelijke organisatie Missio waar Sylvain Kalamba Nsapo Afrika- en communicatiemedewerker is. Het denken van de Congolees-Brusselse theoloog sluit nauw aan bij het motto van de Afrikadag van 7 januari: 'Afrika in evenwicht'. Probeer het inderdaad maar eens, een mand groenten of fruit in evenwicht te houden en zo vooruit te stappen. Met dat broze evenwicht tussen oorlog en vrede, tussen dood en leven, tussen wanhoop en hoop worstelt het Afrikaanse continent al jaren. Maar de Afrikaanse vrouw op de foto laat er haar glimlach niet voor, al was het maar om te onderstrepen hoezeer zij beseft dat haar stabiliteitsoefening leven en harmonie kan voortbrengen voor haarzelf, haar gezin en haar gemeenschap.

© Tertio - Benoît Lannoo, 03.01.07